- تعداد نمایش : 34
- تعداد دانلود : 55
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2036
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8245
سال : 19
شماره : 6
شماره پی در پی : 124
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 6،
،
شماره پی در پی 124
بررسی و تحلیل سبک شناسی ـ زبانی مفهوم خِرَد در سه حکایت از مرزباننامه با رویکرد تاریخگرایی نوین
صفحه
(63
- 79)
زینب خسروی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: اسفند 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: خرداد 1405
چکیده
زمینه و هدف: مرزباننامه از برجسته ترین نمونه های نثر فنی و تعلیمی فارسی است که در آن حکایت، اخلاق، سیاست، تجربه اجتماعی و شگردهای زبانی در پیوندی نزدیک با یکدیگر قرار گرفته اند. مفهوم خِرَد نیز در سنّت تعلیمی فارسی جایگاهی بنیادین دارد؛ امّا در مرزباننامه، خِرَد تنها در قالب اندرز مستقیم یا آموزه ای انتزاعی ظاهر نمیشود، بلکه از راه زبان حکایت، موقعیتهای روایی، کنشهای گفتاری و داوریهای اجتماعی صورت میگیرد. هدف این پژوهش بررسی این مسئله است که خِرَد در سه حکایت «هنبوی با ضحّاک»، «دزد دانا» و «زن دیبافروش و کفشگر» چگونه از رهگذر عناصر سبک شناسی ـ زبانی ساخته و بازنمایی میشود.
روشها: پژوهش حاضر مطالعه ای نظری و متنمحور است که به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه خوانش نزدیک انجام شده است. محدودۀ پژوهش، سه حکایت یادشده از مرزباننامه به کوشش خلیل خطیبرهبر است. در تحلیل داده ها، واژه ها، ساختهای نحوی، گزاره های امکانی و الزامی، خطابها، نفیها، امرها، کنشهای گفتاری و داوری راوی بررسی شده و این عناصر در پیوند با سبک شناسی زبانی و رویکرد تاریخگرایی نوین تفسیر شده اند.
یافته ها: در حکایت هنبوی با ضحّاک، خِرَد از خلال تقابل امکان و امتناع، زبان دادخواهی و انتخاب دشوار در برابر قدرت شکل میگیرد. در داستان دزد دانا، خطاب و نفی، به ویژه گفتار زنی که در معرض اتهام و داوری جمعی قرار گرفته است، زمینۀ شرم، بازشناسی خطا و آگاهی اخلاقی دزد را فراهم میکند. در حکایت زن دیبافروش و کفشگر نیز واژه های مربوط به دیدن، گفتن، ترس، پرده و آوازه، نسبت خِرَد و بیخِرَدی را در پیوند با نظارت و رسوایی اجتماعی آشکار میسازد.
نتیجه گیری: نتیجۀ پژوهش نشان میدهد که خِرَد در مرزباننامه مفهومی ثابت و بیرون از روایت نیست، بلکه در زبان حکایت و در نسبت با قدرت، شرم، دادخواهی، نظارت و داوری اجتماعی پدیدار میشود. از اینرو، زبان در این حکایتها فقط حامل پیام اخلاقی نیست، بلکه ابزار ساختن فهم اخلاقی، جایگاه شخصیّتها و مناسبات اجتماعی است.
کلمات کلیدی
مرزباننامه
, خِرَد
, سبک شناسی زبانی
, نثر تعلیمی
, تاریخگرایی نوین
- ـ برسلر، چارلز. (۱۳۸۶). درآمدی بر نظریه ها و روشهای نقد ادبی. ترجمه مصطفی عابدینیفرد؛ ویراستار حسین پاینده. تهران: نیلوفر، ص ۲۵۳.
- ـ پارسا، سید احمد، و طاهری، یوسف. (۱۳۹۱). بررسی وجوه روایتی در حکایتهای مرزباننامه بر اساس نظریه تزوتان تودوروف. متنشناسی ادب فارسی، ۴(۲)، صص ۱ـ۱۶.
- ـ پورحسن، امین، و رمضانی، ابوالفضل. (۱۳۹۷). تاریخگرایی نو: مفاهیم و راهکارها. اولین کنفرانس ملی تحقیقات بنیادین در مطالعات زبان و ادبیات فارسی.
- ـ خشنودی، بهرام. (۱۳۹۱). روایتشناسی حکایتهای مرزباننامه در سه سطح: داستان، گفتمان و روایتگری با تکیه بر حکایت دادمه و داستان. متنپژوهی ادبی، ۱۶(۵۱)، صص ۷۵ـ۹۶.
- ـ رضایی دشتارژنه، محمود. (۱۳۸۷). نقد و تحلیل قصه ای از مرزباننامه بر اساس رویکرد بینامتنیت. نقد ادبی، ۱(۴)، صص ۳۱ـ۵۲.
- ـ زوارهئیان، پریا، و دادبه، اصغر. (۱۴۰۰). نامه های محمد غزالی از منظر تاریخگرایی نوین. متنپژوهی ادبی، ۲۵(۸۹)، صص ۱۱۶ـ۱۳۵.
- ـ شیبانی اقدم، اشرف، و حاج ابوکهکی، زینب. (۱۳۹۳). بررسی ساختار روایی در مرزباننامه. مطالعات نقد ادبی، ۳۴، صص ۸۴ـ۱۰.
- ـ کلیگز، مری. (۱۴۰۴). درسنامه نظریه ادبی. ترجمه جلال سخنور، الهه دهنوی، و سعید سبزیان م. تهران: اختران، صص ۱۶۹ـ۱۷۰.
- ـ کودار، آنجلا، و کری، نیل. (۱۴۰۴). مبانی گفتمان. ترجمه محمد بازافکن. تهران: سیاهرود، صص ۶۷ـ۶۸.
- ـ مصفا، پریسا، رمضانی، علی، و اصغری گوار، نرگس. (۱۴۰۴). مقایسه محتوای قدرت در تاریخ بیهقی و مرزباننامه با نظریه میشل فوکو. سبک شناسی نظم و نثر فارسی، ۱۸(۱۰۸)، صص ۹۹ـ۱۱۴.
- ـ نظری قره چماق، محمدکاظم، محمدی، ابراهیم، انوشیروانی، علیرضا، و سامخانیانی، علیاکبر. (۱۴۰۴). حکایت و ماهیت بینرشته ای تاریخگرایی نو از دیدگاه گرینبلت و گالاگر. مطالعات بینرشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی، ۵(۲)، صص ۵۹ـ۸۴.
- ـ وفایی، عباسعلی. (۱۳۹۰). دستور کاربردی متن ادبی. تهران: نشر سخن، ص ۶۵.
- ـ وفایی، عباسعلی، و جلالی، محمدامیر. (۱۳۹۲). بازتاب نقد قدرت در اشعار شهاب نیریزی: تحلیل متنی بازمانده از عصر قاجار، از دیدگاه تاریخگرایی نوین. متنپژوهی ادبی، ۱۷(۵۵)، صص ۱۰۳ـ۱۲۵.
- ـ وراوینی، سعدالدین. (۱۳۸۹). مرزباننامه. به کوشش خلیل خطیبرهبر. چاپ پانزدهم. تهران: صفیعلیشاه، صص ۵۰ـ۵۲، ۴۰۳ـ۴۰۵، ۴۲۷ـ۴۲۸.